Waar gaat het over
Bijna elke app die leerlingen gebruiken heeft een aanbevelingssysteem: de "Voor jou" van TikTok, de aanbevolen video's van YouTube, de feed van Instagram. Dat systeem kiest wat je ziet, op basis van wat je eerder deed. Handig, want je vindt sneller wat je leuk vindt. Maar het optimaliseert niet voor een compleet wereldbeeld, het optimaliseert voor kijktijd, want daar verdient het platform aan. Het gevolg is een filterbubbel: je ziet steeds meer van hetzelfde en steeds minder van de rest, zonder dat je het doorhebt.
In de module Train de Aanbeveler wordt de leerling zelf het algoritme van een nagespeelde app, Stroom. De leerling reageert op filmpjes (meer, minder, overslaan) en ziet live twee dingen gebeuren: een profiel dat groeit ("wat Stroom over de kijker leert") en een kijktijd die oploopt. Na een aantal rondes is de feed zichtbaar smal geworden. Dan trekt gids Vos het gordijn open: dit is een filterbubbel, hij ontstond met jouw data, en de app doet dit om je vast te houden en aan je aandacht te verdienen. Een kort tafereel over Noor laat het maatschappelijke effect zien (je bubbel voor de hele wereld aanzien), en de leerling ervaart daarna zelf hoe je een bubbel doorprikt. De les sluit af met een reflectie waarin de leerling kiest wat die voortaan doet.
Les-evidenceblad
Van kerndoel naar een zichtbare leerlingprestatie. Dit blad maakt concreet wat de leerling doet, waaraan je het ziet, en welk bewijs de leerling achterlaat. Een thema afvinken is geen dekking, de prestatie wel.
- Ik kan uitleggen dat de feed narrowde door mijn eigen reacties, niet door toeval.
- Ik kan benoemen dat mijn duimen en kijktijd data zijn waarmee het profiel is gebouwd.
- Ik kan uitleggen waarom de app mij lang wil vasthouden (aandacht, advertenties).
- Ik kan minstens één manier noemen om een filterbubbel te doorbreken.
Leerdoelen
- De leerling weet dat een "Voor jou"-feed door een aanbevelingsalgoritme wordt samengesteld op basis van eigen gedrag.
- De leerling begrijpt wat een filterbubbel is en hoe die ontstaat.
- De leerling herkent dat het eigen kijkgedrag (klikken, kijktijd, duimen) data is: een datavoetafdruk.
- De leerling begrijpt het verband tussen aandacht, kijktijd en het verdienmodel van "gratis" apps.
- De leerling weet dat een filterbubbel je beeld van de wereld kan vertekenen (sociaal-maatschappelijk effect).
- De leerling kan zelf handelen: bewust variëren, kijktijd bewaken, en het aanbod bijsturen.
Koppeling met de kerndoelen
Deze module sluit aan bij de conceptkerndoelen digitale geletterdheid voor het primair onderwijs (SLO, 2025), op drie plekken:
- Kerndoel 22, media en informatie (22B). Kritisch omgaan met digitale media en met de manier waarop media-aanbod tot stand komt: waarom zie je juist dit, en wie of wat bepaalt dat?
- Kerndoel 22, data (22C). Begrijpen dat gegevens over jou worden verzameld en gebruikt, en wat dat betekent. Hier: je eigen kijkgedrag als data die het systeem traint.
- Kerndoel 24, de gedigitaliseerde wereld (24C). Begrijpen hoe gedigitaliseerde technologie de samenleving en je eigen beeld van de wereld beïnvloedt, en daar kritisch naar handelen.
De module raakt licht ook het AI-onderdeel van kerndoel 22: een aanbevelingssysteem is een alledaags voorbeeld van een lerend algoritme in de eigen leefomgeving.
Bron: SLO, Definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid (juli 2025). De kerndoelen worden wettelijk verankerd; scholen bereiden zich voor. De SLO-toelichting benadrukt de actieve, kritische rol van de leerling ("de mens zit aan de knoppen"), precies de houding die deze module oefent. Zie de actualisatie kerndoelen.
Lesopbouw
| Tijd | Onderdeel |
|---|---|
| 5 min | Introductie (klassikaal). Vraag: wie heeft weleens gemerkt dat je feed steeds meer van hetzelfde laat zien? Wie kiest dat eigenlijk? Verzamel voorbeelden zonder oordeel. |
| 10 tot 15 min | De module spelen. Leerlingen spelen Train de Aanbeveler, in tweetallen op een device, of klassikaal op het digibord waarbij de klas per filmpje stemt (meer, minder, overslaan). Laat het profiel en de kijktijd hardop volgen. |
| 15 min | Nabespreking (klassikaal). Gebruik de gespreksvragen. Laat leerlingen benoemen welk onderwerp overheerste en wat verdween, en waarom. |
| 10 tot 15 min | Verwerking. De leerling maakt het bubbel-schema (zie hieronder), of de klas doet de unplugged variant. |
Gespreksvragen
Tijdens en na het spelen
- Welk onderwerp ging jouw feed overheersen? Hoe kwam dat?
- Wat kreeg je aan het eind bijna niet meer te zien? Betekent dat dat het niet meer bestaat?
- Waarmee heb je de Aanbeveler eigenlijk getraind? (Duimen, kijktijd, doorscrollen: dat is data.)
- Waarom wil de app dat je zo lang mogelijk blijft kijken? Wat levert dat op, en voor wie?
- Noor denkt dat haar feed de hele wereld is. Waarom is dat gevaarlijk? Hoe zou zij dat merken?
- Wat kun jij zelf doen als je merkt dat je feed heel eenzijdig wordt?
Differentiatie
Groep 7
Speel klassikaal op het digibord en laat de klas per filmpje stemmen. Houd de nabespreking concreet: welk onderwerp won, wat verdween. Introduceer de woorden aanbeveling en filterbubbel.
Groep 8 en vmbo-onderbouw
Laat in tweetallen spelen en voeg de begrippen datavoetafdruk en aandachteconomie toe. Bespreek het verdienmodel: hoe verdient een gratis app aan jouw aandacht? Leg de brug naar hun eigen apps.
Verwerkingsopdracht (het bewijs)
- Mijn bubbel in beeld. Laat de leerling een simpel schema of tekening maken: welk onderwerp overheerste (groot in het midden), wat bijna verdween (klein aan de rand), en één pijl met een doorprik-actie ("ik zoek bewust..."). Eronder in één zin: waarom werd mijn feed zo smal?
- Feed-detective (optioneel, thuis of in de klas). Laat leerlingen bij een eigen app opschrijven welke drie onderwerpen ze het meest zien. Bespreek: is dat de hele wereld, of jouw bubbel?
Integratie in vakken
Burgerschap en wereldoriëntatie
Filterbubbels en een eenzijdig wereldbeeld, meningsvorming, en waarom verschillende bronnen en perspectieven belangrijk zijn in een democratie.
Taal en rekenen
Taal: de uitleg schrijven (het bewijs), argumenteren. Rekenen: de kijktijd en de "meer of minder"-verdeling als eenvoudige data lezen en interpreteren.
Low-tech variant (zonder devices)
Speel de Aanbeveler unplugged. Eén leerling is de "app" met een stapel kaartjes van zes onderwerpen. Een klasgenoot reageert (duim omhoog of omlaag). De "app" moet daarna steeds vaker een kaartje van het geliefde onderwerp geven en de rest onderop stoppen. Binnen een paar beurten ziet de klas de stapel voor de kijker smal worden: de bubbel, met de handen zichtbaar. Zelfde leerprestatie, geen scherm nodig.
Kernbegrippen voor de leerkracht
Aanbevelingsalgoritme. Een systeem dat voorspelt wat jij waarschijnlijk wilt zien of waar je op blijft kijken, op basis van jouw gedrag en dat van anderen. Het optimaliseert doorgaans op kijktijd of interactie, niet op waarheid of volledigheid.
Filterbubbel. Het effect dat je vooral aanbod krijgt dat past bij je eerdere gedrag, waardoor je steeds minder ander perspectief tegenkomt. Niet per se bewust gestuurd, wel een gevolg van het optimaliseren op vasthouden.
Datavoetafdruk. Het spoor van gegevens dat je achterlaat: klikken, kijktijd, likes, wat je oversloeg. Ook "niets doen en blijven kijken" is data. Dat spoor traint het systeem.
Aandachteconomie en verdienmodel. Bij veel gratis apps is jouw aandacht het product: hoe langer je blijft, hoe meer advertenties er verkocht worden. Het aanbevelingssysteem dient dat doel. Dit is de brug naar de vervolgmodule over het verdienmodel.
Voor thuis (tip voor ouders)
Kijk samen eens naar de "Voor jou" van uw kind. Vraag: welke drie dingen zie je het meest? Zou dat de hele wereld zijn, of jouw feed? Laat uw kind u ook uw eigen feed laten zien, die is vast heel anders. Juist dat verschil maakt zichtbaar hoe persoonlijk en hoe smal zo'n bubbel is. En bespreek gerust de kijktijd: de app is gebouwd om je te laten blijven, zelf stoppen is knap.
Praktisch
- Nodig: een digibord of devices (Chromebook, tablet, telefoon). Open
train-de-aanbeveler.htmlin een browser. Geen installatie. - Privacy: de module slaat niets op en heeft geen account nodig. Er is geen echte app en geen echte dataverzameling; alles is nagespeeld, dus er gaat geen data van leerlingen naar buiten. We doen zelf wat we leerlingen leren.
- Herhalen mag: door andere keuzes te maken ontstaat een andere bubbel. Juist dat vergelijken maakt het mechanisme duidelijk.